สืบทอดจากไทตะวันตกเฉียงใต้ดั้งเดิม *zaːjᴬ⁴, จากไทดั้งเดิม *zwɯəjᴬ, จากจีนเก่า 沙 (OC *sraːl, *sraːls); ร่วมเชื้อสายกับลาว ຊາຍ (ซาย), อีสาน ซาย, ญ้อ ซาย, คำเมือง ᨪᩣ᩠ᨿ (ซาย), เขิน ᨪᩣ᩠ᨿ (ซาย), ไทลื้อ ᦌᦻ (ซาย), ไทดำ ꪏꪱꪥ (ซาย), ไทใหญ่ သၢႆး (ส๊าย), ไทใต้คง ᥔᥣᥭᥰ (ส๊าย), อาหม 𑜏𑜩 (สย์) หรือ 𑜏𑜩𑜤 (สาย์), จ้วง saiz, จ้วงแบบหนง saiz; เทียบซีโน-ทิเบตันดั้งเดิม *(s/z)a-j (“ดิน, ทราย”) คำนี้เคยเขียนว่า "ซาย" ในเอกสารโบราณต่าง ๆ มาจนถึงก่อนคริสต์ศตวรรษที่ 18 แล้วเปลี่ยนมาสะกดเป็น "ทราย" ในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 18-19 สาเหตุเป็นไปได้ว่าเป็นความเข้าใจผิดอย่างแพร่หลายว่า คำนี้มีต้นกำเนิดมาจากภาษาเขมร ซึ่ง ទ្រ (ทฺร) ในภาษาเขมรยืมมาแล้วออกเสียงเป็น "ซ" ในภาษาไทยมีอยู่หลายคำ ในขณะที่ภาษาเขมร ទ្រាយ (ทฺราย) หมายถึงกวางชนิดหนึ่ง ร่วมเชื้อสายกับลาว ຊາຍ (ซาย), เขมร ទ្រាយ (ทฺราย, “กวางใหญ่ชนิดหนึ่ง”)
คำเมือง · Northern: ซาย ᨪᩣ᩠ᨿ — Extracted from the Wiktionary etymology line. probable · น่าจะใช่
The senses are ordered core-first as an argument about how the meaning moved, and every compound sits under the sense that motivates it.
Ordered core first, then what grew out of it. The order is an argument about how the meaning moved, not an alphabet.
| คำประกอบ · compound | meaning, and why |
|---|---|
| ทรายแป้ง sai-paeng | ทรายที่มีขนาดละเอียดยิบ lit. sand + flour วัตถุที่เป็นเศษหินขนาดเล็ก มีลักษณ + สิ่งที่เป็นผงละเอียดได้จากเมล็ดพืช N+Nhead-initial; both parts are dictionary headwords · filed under sense 1 by hand entitystandard · ทั่วไป |
| ทะเลทราย tha-le-sai | desert อาณาบริเวณที่กว้างใหญ่เต็มไปด้วยทราย มีอากาศหนาวจัดในเวลากลางคืนและร้อนจัดในเวลากลางวัน ยากแก่การดำรงชีวิต มีพืชขึ้นอยู่น้อยมาก lit. sea + sand ห้วงน้ำเค็มที่เวิ้งว้างกว้างใหญ่ แ + วัตถุที่เป็นเศษหินขนาดเล็ก มีลักษณ N+Nalso filed under ทะเล head-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 1 by hand entitystandard · ทั่วไป |
| ทรายถม sai-thom | ทรายปนดิน ใช้สำหรับถม lit. sand + fill วัตถุที่เป็นเศษหินขนาดเล็ก มีลักษณ + เอาใส่ลงไปในหลุมให้เต็ม N+Vhead-initial; both parts are dictionary headwords · filed under sense 1 by hand standard · ทั่วไป |
| แกนทราย kaen-sai | แกนที่ใช้ในการหล่อพระพุทธรูปหรืองานประติมากรรมไทยด้วยวิธีสูญขี้ผึ้ง ทำด้วยทรายผสมดินเหนียว หมักให้ชุ่มและเหยียบให้เข้ากันจนเหนียว จึงปั้นขึ้นเป็นรูปเลา ๆ เรียกว่า โกลน แล้วผึ่งให้แห้ง จากนั้นเอาขี้ผึ้งพอกและปั้นส่วนผิวจน lit. axis + sand วัตถุแข็งที่อยู่ตรงกลางของสิ่งอื่น + วัตถุที่เป็นเศษหินขนาดเล็ก มีลักษณ N+Nhead-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 1 by hand entitystandard · ทั่วไป |
| ทรายแก้ว thraykaeo | แร่ควอตซ์ที่มีขนาดเล็กเท่าเม็ดทราย มีลักษณะเป็นสีขาวใสใช้ในอุตสาหกรรมทำแก้ว lit. sand + glass วัตถุที่เป็นเศษหินขนาดเล็ก มีลักษณ + วัตถุแข็ง ใส ทำจากทรายหลอม N+Nhead-initial; both parts are dictionary headwords · filed under sense 1 by hand entitystandard · ทั่วไป |
| กระสอบทราย kra-sop-sai | ถุงผ้าใบหรือหนัง ลักษณะคล้ายหมอนข้างขนาดใหญ่ เดิมบรรจุทราย ปัจจุบันบรรจุขี้เลื่อย เศษผ้า หรือฟองน้ำ อัดแน่น เป็นอุปกรณ์อย่างหนึ่งในการฝึกซ้อมของนักมวยเพื่อฝึกการชก เตะ ขึ้นเข่า เป็นต้น lit. sack + sand เครื่องสานหรือทอด้วยต้นกระจูดหรือป + วัตถุที่เป็นเศษหินขนาดเล็ก มีลักษณ N+Nhead-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 1 by hand entitystandard · ทั่วไป |
| นาฬิกาทราย na-li-ka-sai | hourglass อุปกรณ์ที่ใช้สำหรับวัดเวลา ประกอบด้วย กระเปาะแก้ว 2 กระเปาะที่มีรูเล็ก ๆ ทะลุถึงกัน ข้างในบรรจุทรายที่จะไหลจากกระเปาะหนึ่งไปยังอีกกระเปาะหนึ่งได้หมดพอดีในเวลาที่กำหนดไว้ lit. clock + sand เครื่องบอกเวลา + วัตถุที่เป็นเศษหินขนาดเล็ก มีลักษณ N+Nhead-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 1 by hand entitystandard · ทั่วไป |
⚑ open question: Sense order is the RID's, not an argument about semantic development. Rank it, then set order_conf.
| คำประกอบ · compound | meaning, and why |
|---|---|
| น้ำตาลทราย nam-tan-sai | น้ำตาลผลึกขาวที่ทำเป็นเม็ดละเอียดเหมือนทราย lit. sugar + sand สารประกอบคาร์โบไฮเดรตประเภทโมโนแซ็ + ใช้เรียกสิ่งอื่นที่มีลักษณะอย่างทร N+Nhead-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 2: wiktionary lists it as an example of this sense entityverified · ตรวจแล้ว |
| กระดาษทราย kra-dat-sai | กระดาษที่มีด้านหนึ่งเป็นเม็ด ๆ อย่างทราย ใช้ขัดสิ่งของ lit. paper + sand วัตถุเป็นแผ่นบาง ๆ โดยมากทำจากใยเป + ใช้เรียกสิ่งอื่นที่มีลักษณะอย่างทร N+Nhead-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 2: gloss similarity 0.27, next 0.07 entityprobable · น่าจะใช่ |
| ทรายแมว sai-maeo | วัสดุคล้ายทรายสำหรับให้แมวขับถ่าย lit. sand + cat ใช้เรียกสิ่งอื่นที่มีลักษณะอย่างทร + ชื่อสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมชนิด Felis N+Nhead-initial; both parts are dictionary headwords · filed under sense 2 by hand entityflips with แมวทราย — the same two morphemes the other way round, and a different kind of thing standard · ทั่วไป |
| ขนมทราย khnmthray | ขนมขี้หนู lit. snack + sand ของกินที่ไม่ใช่กับข้าว มักปรุงด้วย + ใช้เรียกสิ่งอื่นที่มีลักษณะอย่างทร N+Nhead-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 2 by hand entitystandard · ทั่วไป |
| คำประกอบ · compound | meaning, and why |
|---|---|
| ทรายมูล sai-mun | ชื่ออำเภอหนึ่งในจังหวัดยโสธร lit. sand + base ชื่อหอยกาบคู่หลายชนิด มีรูปเปลือกแ + โคน N+Nalso filed under มูล head-initial; both parts are dictionary headwords · filed under sense 3: definition form is a toponym; filed under the head's name-use sense entityverified · ตรวจแล้ว |
| ห้วยทราย huai-sai | ชื่อตำบลหนึ่งในอำเภอแม่ริม จังหวัดเชียงใหม่ lit. stream pool + sand แอ่งน้ำลึกกว้างมีทางน้ำไหลจากภูเขา + ชื่อหอยกาบคู่หลายชนิด มีรูปเปลือกแ N+Nalso filed under ห้วย head-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 3: definition form is a toponym; filed under the head's name-use sense entityverified · ตรวจแล้ว |
| สันทราย san-sai | ชื่ออำเภอหนึ่งในจังหวัดเชียงใหม่ lit. ridge + sand สิ่งที่มีลักษณะนูนสูงขึ้นเป็นแนวยา + ชื่อหอยกาบคู่หลายชนิด มีรูปเปลือกแ N+Nalso filed under สัน head-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 3: definition form is a toponym; filed under the head's name-use sense entityverified · ตรวจแล้ว |
| ละหานทราย la-han-sai | ชื่ออำเภอหนึ่งในจังหวัดบุรีรัมย์ ห้วงน้ำ + ชื่อหอยกาบคู่หลายชนิด มีรูปเปลือกแ N+Nhead-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 3: definition form is a toponym; filed under the head's name-use sense entityverified · ตรวจแล้ว |
| แมวทราย maeo-sai | ชื่อสัตว์เลี้ยงลูกด้วยน้ำนมชนิด Felis margarita ในวงศ์ Felidae ขนาดเท่าแมวบ้าน แต่หน้าแป้นกว่า ขนสีน้ำตาลอ่อนเหมือนทราย มีลายริ้วอ่อน ๆ อาศัยอยู่ในทะเลทรายแถบตะวันออกกลางและแอฟริกา lit. cat + sand ชื่อสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมชนิด Felis + ชื่อหอยกาบคู่หลายชนิด มีรูปเปลือกแ N+Nhead-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 3: definition form is a biological; filed under the head's name-use sense entityflips with ทรายแมว — the same two morphemes the other way round, and a different kind of thing verified · ตรวจแล้ว |
| บางทราย bang-sai | ชื่อตำบลหนึ่งในอำเภอเมืองชลบุรี จังหวัดชลบุรี lit. thin + sand ทางน้ำเล็ก ๆ + ชื่อหอยกาบคู่หลายชนิด มีรูปเปลือกแ N+Nalso filed under บาง head-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 3: definition form is a toponym; filed under the head's name-use sense entityverified · ตรวจแล้ว |
| ดอนทราย don-sai | ชื่อตำบลหนึ่งในอำเภอบ้านโพธิ์ จังหวัดฉะเชิงเทรา lit. hill + sand พื้นที่ที่น้ำท่วมไม่ถึง + ชื่อหอยกาบคู่หลายชนิด มีรูปเปลือกแ N+Nalso filed under ดอน head-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 3: definition form is a toponym; filed under the head's name-use sense entityverified · ตรวจแล้ว |
| ทรายขาว sai-khao | ชื่อตำบลหนึ่งในอำเภอคลองท่อม จังหวัดกระบี่ lit. sand + white ชื่อหอยกาบคู่หลายชนิด มีรูปเปลือกแ + สีชนิดหนึ่งเหมือนสำลี N+Nalso filed under ขาว head-initial; both parts are dictionary headwords · filed under sense 3: definition form is a toponym; filed under the head's name-use sense entityverified · ตรวจแล้ว |
| หันทราย han-sai | ชื่อตำบลหนึ่งในอำเภออรัญประเทศ จังหวัดสระแก้ว ผันร่างไปทางใดทางหนึ่ง + ชื่อหอยกาบคู่หลายชนิด มีรูปเปลือกแ V+Nhead-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 3: definition form is a toponym; filed under the head's name-use sense verified · ตรวจแล้ว |
| โพนทราย phon-sai | ชื่ออำเภอหนึ่งในจังหวัดร้อยเอ็ด ชื่อตำบลหนึ่งในอำเภอคำม่วง จังหวัด + ชื่อหอยกาบคู่หลายชนิด มีรูปเปลือกแ PROP+Nhead-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 3: definition form is a toponym; filed under the head's name-use sense verified · ตรวจแล้ว |
| ทรายทอง sai-thong | ชื่อตำบลหนึ่งในอำเภอห้วยเม็ก จังหวัดกาฬสินธุ์ lit. sand + gold ชื่อหอยกาบคู่หลายชนิด มีรูปเปลือกแ + ธาตุแท้ชนิดหนึ่งเนื้อแน่นมาก สีเหล N+Nalso filed under ทอง head-initial; both parts are dictionary headwords · filed under sense 3: definition form is a toponym; filed under the head's name-use sense entityverified · ตรวจแล้ว |
| ทุ่งทราย thung-sai | ชื่อตำบลหนึ่งในอำเภอทรายทองวัฒนา จังหวัดกำแพงเพชร lit. open field + sand ที่ราบโล่ง + ชื่อหอยกาบคู่หลายชนิด มีรูปเปลือกแ N+Nalso filed under ทุ่ง head-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 3: definition form is a toponym; filed under the head's name-use sense entityverified · ตรวจแล้ว |
| คำประกอบ · compound | meaning, and why |
|---|---|
| เนื้อทราย nuea-sai | ชื่อกวางชนิด Cervus porcinus Zimmermann ในวงศ์ Cervidae เป็นกวางขนาดกลาง ขนลำตัวสีน้ำตาลเข้มแต่ตอนล่างสีจางกว่า ตามลำตัวมีจุดขาวจาง ๆ กระจายอยู่ทั่วไป โดยเฉพาะลูกที่เกิดใหม่จุดขาวนี้จะเห็นชัดเจนเช่นเดียวกับลูกกวางดาว ตัว lit. flesh + sand ส่วนของร่างกายคนและสัตว์อยู่ถัดหนั + เนื้อทราย N+Nalso filed under เนื้อ head-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 5: the sense gloss names this compound entityverified · ตรวจแล้ว |
| กวางทราย kwang-sai | เนื้อทราย lit. deer + sand ชื่อสัตว์เคี้ยวเอื้องชนิดหนึ่ง + เนื้อทราย N+Nhead-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 5: gloss similarity 0.48, next 0.07 entityprobable · น่าจะใช่ |
The same two morphemes reversed, and a different kind of thing — a property of a person against something that befalls them.
RTGS drops tone, so these read the same and are not the same. The site's own search collapses them.
Compounds built on the same other half. This grouping is in no dictionary; it falls out of the parts.