← พจนานุกรมราก · the lexicon
ที่มา · etymology probable · น่าจะใช่
สืบทอดจากไทดั้งเดิม *χɯnꟲ; ร่วมเชื้อสายกับอีสาน ขึ้น, ลาว ຂຶ້ນ (ขึ้น), คำเมือง ᨡᩧ᩠᩶ᨶ (ขึ้น), เขิน ᨡᩨ᩠᩶ᨶ (ขื้น), ไทลื้อ ᦃᦹᧃᧉ (ฃื้น), ไทดำ ꪄꪳ꫁ꪙ (ฃึ้น), ไทขาว ꪄꪳꪙꫂ, ไทใหญ่ ၶိုၼ်ႈ (ขึ้น), ไทใต้คง ᥑᥪᥢᥲ (ฃื้น), พ่าเก ၵ︀ိုꩫ︀် (ขึน์), อาหม 𑜁𑜢𑜤𑜃𑜫 (ขึน์), จ้วง hwnj, จ้วงแบบจั่วเจียง kwnj
คำเมือง · Northern: ขึ้น ᨡᩧ᩠᩶ᨶ — Extracted from the Wiktionary etymology line. probable · น่าจะใช่
จัดลำดับแล้ว · mapped The senses are ordered core-first as an argument about how the meaning moved, and every compound sits under the sense that motivates it.
ความหมาย · the senses
Ordered core first, then what grew out of it. The order is an
argument about how the meaning moved, not an alphabet.
1 ไปสู่เบื้องบน เบื้องสูง หรือ เบื้องหน้า, ไปสู่เบื้องที่ถือว่าตรงข้ามกับลง ไปสู่เบื้องบน เบื้องสูง หรือ เบื้องหน้า, ไปสู่เบื้องที่ถือว่าตรงข้ามกับลง
motion probable · น่าจะใช่ คำประกอบ · compound meaning, and why ขึ้นคานkhuen-khan
มีฝีมือในทางใดทางหนึ่งจนไม่มีคู่แข่งขัน ไปสู่เบื้องบน เบื้องสูง หรือ เบื้อ + เครื่องเรือนที่ยึดเสาและรองตง ทำด้
V+N head-initial; both parts are dictionary headwords · filed under sense 1 by hand
standard · ทั่วไป บรรจุขึ้นban-chu-khuen
อัปโหลด lit. carry + rise
ใส่ลงในขวด หีบ หรือถุง เป็นต้น + ไปสู่เบื้องบน เบื้องสูง หรือ เบื้อ
V+V head-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 1 by hand
standard · ทั่วไป น้ำขึ้นnam-khuen
flowน้ำในทะเลและแม่น้ำลำคลองที่มีทางติดต่อโดยตรงกับทะเลหรือได้รับอิทธิพลจากน้ำทะเลเป็นต้นที่มีระดับน้ำสูงขึ้น ในวันหนึ่ง ๆ ตามปรกติน้ำจะขึ้น 2 ครั้ง และน้ำขึ้นครั้งแรกจะมีระดับสูงกว่าขึ้นครั้งที่ 2
lit. water + rise
สารประกอบซึ่งมีองค์ประกอบเป็นธาตุไ + ไปสู่เบื้องบน เบื้องสูง หรือ เบื้อ
N+V also filed under น้ำ
head-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 1 by hand
standard · ทั่วไป ขึ้นเขียงkhuen-khiang
ตกอยู่ในภาวะที่แทบไม่มีทางจะต่อสู้หรือเอาชนะหรือหลีกเลี่ยงได้เลย ไปสู่เบื้องบน เบื้องสูง หรือ เบื้อ + ไม้รองรับการสับ หั่น มักเป็นแผ่นกล
V+N head-initial; both parts are dictionary headwords · filed under sense 1 by hand
standard · ทั่วไป
⚑ open question: Sense order is the RID's, not an argument about semantic development. Rank it, then set order_conf.
2 เพิ่มหรือทำให้เพิ่ม เพิ่มหรือทำให้เพิ่ม
motion probable · น่าจะใช่ grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: Quantity rising: to increase. probable · น่าจะใช่
3 เริ่ม เริ่ม
motion probable · น่าจะใช่ grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: A thing rising into existence: to begin. probable · น่าจะใช่
คำประกอบ · compound meaning, and why ขึ้นครูkhuen-khru
ทำพิธีคำนับครูที่ประสาทวิชาให้เมื่อแรกเรียน lit. rise + teacher
เริ่ม + ผู้สั่งสอนศิษย์
V+N head-initial; both parts are dictionary headwords · filed under sense 3 by hand
standard · ทั่วไป
4 เอาเข้าไว้เป็นหลักฐาน เอาเข้าไว้เป็นหลักฐาน
motion probable · น่าจะใช่ grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: Putting something up onto the record — ขึ้นทะเบียน. probable · น่าจะใช่
คำประกอบ · compound meaning, and why ขึ้นทะเบียนkhuen-tha-bian
เอาเข้าไว้ในทะเบียน lit. rise + register
เอาเข้าไว้เป็นหลักฐาน + บัญชีจดลักษณะจำนวนคน จำนวนสัตว์ หร
V+N head-initial; both parts are dictionary headwords · filed under sense 4: wiktionary lists it as an example of this sense
verified · ตรวจแล้ว
5 เอ่ยคำหยาบออกมาด้วยความโกรธ เอ่ยคำหยาบออกมาด้วยความโกรธ
motion probable · น่าจะใช่ grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: A coarse word rising out of anger. probable · น่าจะใช่
คำประกอบ · compound meaning, and why ขึ้นเสียงkhuen-siang
ออกเสียงดังด้วยความโกรธ lit. rise + voice
เอ่ยคำหยาบออกมาด้วยความโกรธ + สิ่งที่รับรู้ได้ด้วยหู
V+N also filed under เสียง
head-initial; both parts are dictionary headwords · filed under sense 5: gloss similarity 0.28, next 0.07
probable · น่าจะใช่
6 เกิด, มี เกิด, มี
motion probable · น่าจะใช่ grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: To arise, to come to be. probable · น่าจะใช่
คำประกอบ · compound meaning, and why ของขึ้นkhong-khuen
อาการผิดปรกติอย่างใดอย่างหนึ่ง เชื่อว่าเกิดจากอำนาจของขลัง lit. by + rise
สิ่งต่าง ๆ + เกิด
N+V also filed under ของ
head-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 6 by hand
standard · ทั่วไป
7 นิยมนับถือ, เลื่อมใส นิยมนับถือ, เลื่อมใส
motion probable · น่าจะใช่ grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: Raising a thing in one's regard: to esteem it. probable · น่าจะใช่
คำประกอบ · compound meaning, and why ขึ้นชื่อkhuen-chue
famousลือชื่อ, เอ่ยถึงบ่อย ๆ
lit. rise + name
นิยมนับถือ + คำที่ตั้งขึ้นสำหรับเรียกคน สัตว์ ส
V+N also filed under ชื่อ
head-initial; both parts are dictionary headwords · filed under sense 7 by hand
standard · ทั่วไป
8 อยู่ในสังกัด อยู่ในสังกัด
motion probable · น่าจะใช่ grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: Coming up under an authority — ขึ้นกับ, to fall under. probable · น่าจะใช่
คำประกอบ · compound meaning, and why เมืองขึ้นmueang-khuen
รัฐที่อยู่ใต้บังคับบัญชาของรัฐอื่น lit. town + rise
แดน + อยู่ในสังกัด
N+V also filed under เมือง
head-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 8 by hand
standard · ทั่วไป
9 อืดพอง อืดพอง
motion probable · น่าจะใช่ grew out of sense 2 ([RID sense 2 — no English yet]) — by specialisation · แคบลง: Increase as swelling. probable · น่าจะใช่
10 ฟู ฟู
motion probable · น่าจะใช่ grew out of sense 9 ([RID sense 9 — no English yet]) — by specialisation · แคบลง: And dough swelling as it rises. probable · น่าจะใช่
11 แรกปรากฏจากขอบฟ้า แรกปรากฏจากขอบฟ้า
motion probable · น่าจะใช่ grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by specialisation · แคบลง: First appearing over the horizon. probable · น่าจะใช่
คำประกอบ · compound meaning, and why รุ่งขึ้นrung-khuen
วันใหม่, วันพรุ่งนี้ ระยะเวลาตอนเริ่มแรกแห่งวัน + แรกปรากฏจากขอบฟ้า
N+V head-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 11 by hand
standard · ทั่วไป
12 งอก งอก
motion probable · น่าจะใช่ grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by specialisation · แคบลง: A shoot rising from the ground. probable · น่าจะใช่
คำประกอบ · compound meaning, and why ขมิ้นขึ้นkha–min–khuen
ขมิ้นอ้อย, ชื่อไม้ล้มลุกในสกุล Curcuma วงศ์ Zingiberaceae lit. turmeric + rise
ชื่อไม้ล้มลุกชนิด Curcuma longa ใน + งอก
N+V head-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 12 by hand
standard · ทั่วไป
13 มีโชคจะทำอะไรก็ประสบผล มีโชคจะทำอะไรก็ประสบผล
motion probable · น่าจะใช่ grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: On the rise: in luck, and whatever is tried comes off. probable · น่าจะใช่
14 ก่ง ก่ง
motion probable · น่าจะใช่ grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: Drawing a bow up to tension. probable · น่าจะใช่
15 ขึง ขึง
motion probable · น่าจะใช่ grew out of sense 14 ([RID sense 14 — no English yet]) — by generalisation · กว้างขึ้น: And any stretching taut. probable · น่าจะใช่
16 เริ่มเดินเป็นครั้งแรก เริ่มเดินเป็นครั้งแรก
motion probable · น่าจะใช่ grew out of sense 3 ([RID sense 3 — no English yet]) — by specialisation · แคบลง: Beginning to walk for the first time. probable · น่าจะใช่
17 ทำให้เป็นรูปร่าง ทำให้เป็นรูปร่าง
motion probable · น่าจะใช่ grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: Raising a thing into shape: to form it. probable · น่าจะใช่
18 เอาเช็คเป็นต้นไปขอรับเป็นตัวเงินจากธนาคาร เรียกว่า ขึ้นเงิน เอาเช็คเป็นต้นไปขอรับเป็นตัวเงินจากธนาคาร เรียกว่า ขึ้นเงิน
motion probable · น่าจะใช่ grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: Drawing money up out of a bank — ขึ้นเงิน. probable · น่าจะใช่
19 เอาเข้าเก็บไว้ เอาเข้าเก็บไว้
motion probable · น่าจะใช่ grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: Putting a thing up into store. probable · น่าจะใช่
คำประกอบ · compound meaning, and why ขึ้นยุ้งkhuenyung
(คำสุภาพ) ใส่ยุ้ง เอาเข้าเก็บไว้ + สิ่งปลูกสร้างสำหรับเก็บข้าวเปลือกข
V+N head-initial; both parts are dictionary headwords · filed under sense 19 by hand
standard · ทั่วไป ขึ้นหิ้งkhuen-hing
เก็บไว้โดยไม่ได้ใช้ประโยชน์ เอาเข้าเก็บไว้ + ที่วางของซึ่งแขวนหรือติดไว้ข้างฝา
V+N head-initial; both parts are dictionary headwords · filed under sense 19 by hand
standard · ทั่วไป ขึ้นฉางkhuenchang
(คำสุภาพ) ใส่ฉาง เอาเข้าเก็บไว้ + อาคารเก็บผลิตผลทางการเกษตรอย่างข้า
V+N head-initial; both parts are dictionary headwords · filed under sense 19 by hand
standard · ทั่วไป
20 แล่นไปตามทางจากใต้ไปเหนือ แล่นไปตามทางจากใต้ไปเหนือ
motion probable · น่าจะใช่ grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: Travelling up the map, south to north. probable · น่าจะใช่
คำประกอบ · compound meaning, and why ขาขึ้นkha-khuen
กำลังได้รับความนิยม lit. leg + rise
อวัยวะของมนุษย์หรือสัตว์ที่ยื่นจาก + แล่นไปตามทางจากใต้ไปเหนือ
N+V also filed under ขา
head-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 20: wiktionary lists it as an example of this sense
verified · ตรวจแล้ว
21 ข้างขึ้น ข้างขึ้น
motion probable · น่าจะใช่ grew out of sense 11 ([RID sense 11 — no English yet]) — by specialisation · แคบลง: ข้างขึ้น, the waxing half of the lunar month. probable · น่าจะใช่
คำประกอบ · compound meaning, and why ข้างขึ้นkhang-khuen
ส่วนของเดือนจันทรคติที่มีพระจันทร์สว่าง คือ ตั้งแต่ขึ้นค่ำหนึ่งไปถึงกลางเดือน lit. board + rise
เบื้อง + ข้างขึ้น
N+V head-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 21: the sense gloss names this compound
verified · ตรวจแล้ว
22 ใช้ประกอบคำอื่นเพื่อเน้นความให้เด่นหรือให้ชัดแจ้งกว่าเดิม ใช้ประกอบคำอื่นเพื่อเน้นความให้เด่นหรือให้ชัดแจ้งกว่าเดิม
motion probable · น่าจะใช่ grew out of sense 2 ([RID sense 2 — no English yet]) — by generalisation · กว้างขึ้น: Bleached to an emphatic after another word. probable · น่าจะใช่
23 เป็นคำประกอบท้ายหมายความว่า มากกว่าเดิม เป็นคำประกอบท้ายหมายความว่า มากกว่าเดิม
motion probable · น่าจะใช่ grew out of sense 2 ([RID sense 2 — no English yet]) — by generalisation · กว้างขึ้น: And as a suffix meaning more so than before. probable · น่าจะใช่
24 เป็นไปตามคำที่ยอหรือยุเป็นต้น เป็นไปตามคำที่ยอหรือยุเป็นต้น
motion probable · น่าจะใช่ grew out of sense 7 ([RID sense 7 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: Rising to flattery or provocation. probable · น่าจะใช่
25 ดูสวยกว่าตัวจริง ดูสวยกว่าตัวจริง
motion probable · น่าจะใช่ grew out of sense 2 ([RID sense 2 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: Coming out better than the person actually looks. probable · น่าจะใช่
26 มีเหตุผลสมควร มีเหตุผลสมควร
motion probable · น่าจะใช่ grew out of sense 2 ([RID sense 2 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: Standing up to scrutiny: reasonable. probable · น่าจะใช่
คำประกอบ · compound meaning, and why ฟังขึ้นfang-khuen
พอจะยึดถือได้ (มักใช้ในความปฏิเสธ) lit. hear + rise
ตั้งใจสดับ + มีเหตุผลสมควร
V+V head-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 26: wiktionary lists it as an example of this sense
verified · ตรวจแล้ว
27 ถ้าใช้ในความปฏิเสธ หมายความว่า ไม่ชนะ ถ้าใช้ในความปฏิเสธ หมายความว่า ไม่ชนะ
motion probable · น่าจะใช่ grew out of sense 13 ([RID sense 13 — no English yet]) — by specialisation · แคบลง: Negated, the luck-sense becomes not winning. probable · น่าจะใช่
คำประกอบที่ยังไม่จัดเข้าความหมาย · compounds awaiting a sense 2 Every one is dictionary-attested: the word exists, and both of its parts are headwords. What has not been decided is which sense above each belongs to.
ละแวกคำ · the neighbourhood พบใน · found inside 18 ขมิ้นขึ้น ของขึ้น ขาขึ้น ขึ้นครู ขึ้นคาน ขึ้นฉาง ขึ้นชื่อ ขึ้นทะเบียน ขึ้นยุ้ง ขึ้นหิ้ง ขึ้นเขียง ขึ้นเสียง ข้างขึ้น น้ำขึ้น บรรจุขึ้น ฟังขึ้น รุ่งขึ้น เมืองขึ้น
ร่วมครึ่งคำ · shares a half with Compounds built on the same other half. This grouping is in no dictionary; it falls out of the parts.
บรรจุ บรรจุภัณฑ์ บรรจุลง
น้ำ กาน้ำ กินน้ำ ค่าน้ำ ช้างน้ำ ตลาดน้ำ ตาน้ำ ต้นน้ำ น้ำกาม น้ำขาว น้ำข้าว น้ำดี น้ำตก
ครู ครูใหญ่ ยกครู
ทะเบียน นายทะเบียน ลงทะเบียน
เสียง ขายเสียง ชื่อเสียง น้ำเสียง ส่งเสียง หาเสียง ออกเสียง เสียงตรี เสียงเอก เสียงแตก เสียงโท
ของ ของกลาง ของกิน ของขวัญ ของดี ของตาย ของนอก ของป่า ของร้อน ของลับ ของวัด ของสูง ของหลวง
ชื่อ ชื่อตัว ชื่อรอง ชื่อว่า ชื่อเสีย ชื่อเสียง ลงชื่อ สิ้นชื่อ ออกชื่อ ได้ชื่อ
เมือง กินเมือง ขวัญเมือง คลองเมือง ดอนเมือง ตัวเมือง บ้านเมือง พลเมือง สามเมือง หน้าเมือง หลักเมือง หัวเมือง อกเมือง
ยังต้องตรวจ · open questions ⚑ Auto-ingested: senses are listed in the RID's order and no EXTENDS chain has been asserted. Order the senses and file each compound under the one that motivates it to reach status 'mapped'. ⚑ Attested in this corpus: 5 manuscript titles, 102 item titles. Turn the useful ones into ATTESTED_IN edges. ⚑ Compound filing is tiered: entries marked 'verified' were filed by a source, 'probable' by gloss similarity. Neither orders the senses, so this entry is 'proposed', not 'mapped'. ⚑ Compound filing is tiered: entries marked 'verified' were filed by a source, 'probable' by gloss similarity. Neither orders the senses, so this entry is 'proposed', not 'mapped'. ⚑ Compound filing is tiered: entries marked 'verified' were filed by a source, 'probable' by gloss similarity. Neither orders the senses, so this entry is 'proposed', not 'mapped'. ⚑ The Wiktionary bridge gave one English gloss for the whole word and the ingest copied it onto every sense. It has been moved to `bridge_en` at the word; the senses now show their RID Thai and await English of their own. ⚑ Compound filing is tiered: entries marked 'verified' were filed by a source, 'probable' by gloss similarity. Neither orders the senses, so this entry is 'proposed', not 'mapped'.
ที่มาข้อมูล · sources: RID, WIKT, thai-full.json ·
confidence is marked on every claim · corrections welcome.